«Кайың барбы кыргыз балта чаппаган, кыр-жон барбы кыргыз буту баспаган» деп айтылып келгендей, байыркы кыргыз элинин тарыхы өтө терең. Манас, Барсбек кагандын доорунан кийин да кыргыздар миң сандаган жоо-душмандар менен салгылашып келген. Ар бир доордун элин сактаган өз баатырлары тарых барактарына өлбөс-өчпөс болуп жазылып, улут сыймыгына, эл баатырына айланып калышты. Мына ушундай улуттук, чоң баатырлардын бири – Түлкү уулу Качыке баатыр экени талашсыз. Бул инсандын тагдыры кыргыз-казакка 1,5 кылымга жакын коркунуч туудуруп, байма-бай баскынчылык кылып турган калмак-жунгарлардын дооруна туш келди.

Качыке баатырдын төртүнчү атасы Кулжыгач бий болгон. Ал эми анын Сүтэмген, Итэмген аттуу эгиз балдары баатыр чыгып, калмак баскынчылыгынын мизин кайтарууга чоң салым кошуп, тарых барактарына өз ысымдарын алтын тамга менен жазып кетишкен. Итэмгенден – Айт. Айттан: Түлкү, Мурат, Жоруп, Шаабото.Түлкүдөн: Качыке, Кедей, Ажыбек, Шайыбек, Карагул, Көккөз тараган.

Мындан тышкары, Качыке баатыр калмак-жунгарлар 1758-жылдарга чейин кыргыздын көптөгөн белдүү баатырлары менен бирге калмактарды кыргыз жергесинен биротоло сүрүп чыгарууга да чоң салым кошкон.

Жумгалдагы Качыке баатырдын калдайган тоосу алыстан көрүнүп турат. Баатыр Кара-Кеченин башындагы ушул тоону жайкысын жайлаган

Жумгалдын түндүк-батыш тарабында «Качыке баатырдын кара тоосу» деп аталган асман тиреген тоо бар. Эл оозунда, санжырада ал тоо Качыке баатырдын кароол чокусу болгондугу, адам оңой менен жете албаган бийик тоого баатыр жайкысын жайлап турганы айтылып келет. Качыке баатыр бийлик кызматты атасынан мурастап калып, узак жылдар бою кулжыгач элин (Жумгал, Суусамыр аймагы) башкарып келген. Качыке баатырдын 3 аялынан 13 уулу болгон. Ал 90 жаштан ашып, дүйнө салган. Сөөгү азыркы Байзак айылынан 2 чакырымдай алыс түндүк-батыш тарапка коюлган.

Баатырдын сөөгү азыркы Байзак айылынан 2 чакырымдай алыс түндүк-батыш тарапка коюлган.

https://www.youtube.com/watch?v=lcENMirG6Qs
ке баатырдын урпактары баатырга куран окуутуда…2017-жыл.Сентябрь.

Атасы Түлкү баатыр тууралуу учкай кеп…

Атасы Түлкү баатыр болжол менен 18-кылымдын башында туулган. Жаштайынан кыргыз-калмак согуштарына активдүү катышып, көрсөткөн эрдиктеринен улам элдик баатыр аталган. Мындан тышкары, жаш чагында чоң атасы Итэмген баатырдын жолун жолдоп, жолборс чаап, кыргыздын жолборс чапкан саналуу баатырларынын катарын толуктаган. Узак жылдар бою саяк уруусунун башкы бийи болгон. Айтылуу Саанчы Сынчыга кыргыздан кыз сынатып, мыкты уулдарды төрөп бере турган 14 жаштардагы кызды алган.

1757-жылдары түндүк кыргыздарынын башкы бийи – Маматкул Түлкү баатырды (ошол кезде жашы болжол менен 55-60 жаштарда болгон ) Черикчи бий, Нышаа баатыр ж.б. менен бирге Пекинге, Цин империясына элчиликке жөнөткөн. Кыргыз-Кытайдын алгачкы саясий дипломатиялык мамилесин түптөөгө катышкандыгы үчүн Кытай бийлиги Түлкү бийге 3-даражадагы чиндик белги ыйгарган.

Эраалы баатыр…

Баласы Эраалы баатыр – болжол менен 1795 -1800 жылдары туулган. Ал Качыке баатырдын 13 уулунун ичинен ата ордун баскан эң эле белгилүүсү, мыкты чыкмасы. Ал – жаштайынан эл жерди коргоодо оозго алынып, чоң атасын тартып Жумгал токоюнан жолборс чапкан. Бул тууралуу Качкынбай Осмоналиевдин «Көчмөндөр кагылышы» деп аталган тарыхый романында кеңири баяндалган.

Эраалы мындан тышкары карып калган атасы Качыкени ыза кылган Ниязбек уулу Ормон менен жаш кезинде жекеме-жекеге чыгып, аны аттан оодара сайып, Жумгалдагы Миң-Теке деген жерге орго 8 ай бою салдырганы менен да атагы алыска тараган.

Кадимки Тайлак баатырдын Жумгалдагы ишенимдүү жигит башчысы катары да Тайлак баатыр башында турган бир катар салгылаштарга катышкан. Ал согуштардын бири Тогуз-Торо тарапта болгон. Ошол жерден Тайлак баатырдын колу Кокон кол башчысы Эдиге баатырды тосуп чыгып, Эраалы Тайлак баатырдын айтуусу менен Эдигени өлтүрө аткан. Ал тарыхый жер кийинки мезгилге чейин: «Эраалынын аткан жери, Эдигенин жаткан жери» деп аталып калган…

Эраалы баатырдын кайсы жылдары каза болгону так эмес.

Түлөкө баатыр башы баяны…

Небереси Түлөкө баатыр башы – Эраалынын баласы. Түлөкө жаштайынан көзгө көрүнүп, эл-жерди коргоп, атагы чыккан. Ал 1847-жылы казактардын ханы Кененсары, Ноорузбайлар кыргыз элине кол салышкан 400 колдон турган саяк ууруларынын кол башчыларынын бири катары жетектеп барып, душмандын мизин кайтарууга чоң салым кошкон.

Кийин Кокон хандыгы менен да тыгыз кызматташып, «Баатыр башы» наамын алган. Түлөкө баатыр ашы да чоӊ атасы Качыке баатырдай узак жашап, 90дон ашып каза болгон…

Качыке баатырга урпактары тарабынан тургузулган эстелик-күмбөз. 2017-жыл…

Качыке баатырдын Түлөкөдөн башка да: Черикчи, Дыйканбай, Чойбек, Мырзабек, ж.б. урпактары да узак жылдар бою эл башкарышып, бий, болуш болушкан.

PS: Бул маалыматтар Айбек Шамшыкеевдин жазылып жаткан «КАЧЫКЕ БААТЫР» деп аталган китебинен кыскача алынды.

Качыке баатырдын 285 жылдык мааракесинде куран окутуу. 2017-жыл. 23-сентябрь
Баатырдын мааракесинде..
Улуттук оюндарга тапшырылгнан автоунаалар…
Байге тапшыруу… Жумгалдын акими. А. Сапаров
Баатырдын мааракесине арналып чыгарылган мааракелик медалдар…

ПИКИР КАЛТЫРЫНЫЗ

Please enter your comment!
Please enter your name here