Ооба, «Манас» жөнүндө аябай эле көп айтып жатабыз. Ал жакшы. Бирок, ошол сөзүбүздүн көбү бере турган пайдасы жок, жакшылык кууган жыйынтыгы жок куру сөз болуп жатат. «Манас, Манас… Манас эле Манас» дегендердин дээрдик көбү «Манасты» окуган эмес, ошол китепти колуна алып барактап көргөн эмес, жөн гана «эл дүрбөсө эшек кошо дүрбөйт» деген кебетеде. «Манас» деп жатып анын айласын кетирип бүттүк окшойт… салпетек катыны деле Манас дейт, айыкпас алкашы деле Манас дейт… желмогуз коррупционери деле Манас дейт! Кезегинде коррупцияга алы жетпей калган Акаев да «Манастын арбагына койдум» деп айласы кеткен эмеспи. Антүүнүн ордуна катынын тургус кылып  жыга тепсе эле иши оңолмок!

Жок, Манастын кадыр-баркын, ыйыктыгын кетирип айта берген болбойт! Дурайындар, кээ бир келесоолор Манастын атын арагына коюп жатканы. Жок, антүүгө таптакыр болбойт. Арак деген жиндиликтен башка нерсе алып келбейт! Анан Манас ошенткенге себеп болсунбу, Манас жиндиликти алып келсинби?! «Манас» деп аракка ат койгондорду антүүгө болбой тургандыгын дилинин терең жерине жеткидей кылып, аны таптакыр унутпай тургандай кылып эскертиш керек, «өпкөсүн үзүш» керек… ал иштин жолдору толтура…

«Манас» деген тээ кылымдардан кылым карытып   келаткан чыгарма. Аны өткөндөгүдөй кылып «миң жыл болгон» деп рамкага салып койгонубуз жосунсуз иш болуп калды. «Манас» дегенибиз бир элдин-кыргыздардын бүтүндөй жашоосун: адамдыгын, ыйманын, жакшы менен жаман көрүнүштөрүн, баатырдыгы менен коркоктугун, берилгендик менен чыккынчылыкты, элине күйгөндүк менен элин саткандарды… деги койчу, бүтүндөй көрүнүштөр топтолгон бир ыйык чыгарма экен го! Оку да таалим ал! Оку да бала-чакаңа бер. Алар окуп андан ары берсин…

Жок, «Манасты» жөн гана окуя кууп окуп койгонго болбойт, сен андан дилиңден кетпей тургандай таасир ал, сен ошол жерде айтылгандардын жакшысын тер, жаманын жерип тур. Эпосто жаман сапаттар, көрүнүштөр да кеңири айтылган, сени ошондой болбосо экен деп айтылган… Сен Абыке менен Көбөш болбо, сен Чачыкей болбо, сен Канчоро болбо… Сен деген капыстан жоо тийгенде жайдак атка секирип минип, жылаңач төшүңдү душман огуна, жебесине тоскондой бол, анткени, душман сенин Мекениңди басып кирди, душман сенин ата-энеңди, бала-чакаңды, туушкандарыңды чапканы келди… сен ошол жерден бир-эки душманды тиги дүйнөгө  ала кет, жалтанба!  Манас, Чубак, Алманбет, Сыргак, Бакай, Кошой, Семетей, Күлчоро, Каныкей менен Айчүрөк… жана башкалар баатырдыктын, актыктын, адамдыктын… жолун көрсөтүп турат. Сен турмушуңда тигилердин сапаттарын пайдалан! Менде деле ар жок, акча үчүн, кызмат үчүн жанына бере турган азыркы жигиттерге айткан акылымды кара! Алар окуса, көчүгү менен күлөт го… Жумагулов, Кулов, Сыдыков, Шеримкулов, Акаевдер, Бакиевдер, Балкыбеков, Үсөнов, Н.Сулайманов, Бекназаров, Келдибеков, Түлеев, Нарынбаев, Дүйшөбаев, А.Жапаров, Пирматов  өңдүү жүздөгөн адамдар «Манасты» окуду бекен, окуса, дилине бир нерсе алды бекен?!

…Атаганат, ошол кез бир келген жыргал экен го… Көмкөрөдөн түшүп, чыканактай жаткан чоңатаңдын маңдайында шаркырата «Манас» окуп турган мезгилди айтам. «Кана, кара башым, Тайторуну чаптырчы» дейт, болбосо, «Кошой менен Жолойду күрөштүр» дейт, а сен чоң атаңдын бир керегине жарап берип жатканыңа мактана кетип, кээси менен баалана кетип, айткан жерин окуп бересиң, өзүң чыгаргандай окуйсуң…  Анан өзүң да окуп жатканың менен бир болуп, ошол окуянын ичине кирип кетип, миңдеген кылым мурунку турмушта жүрбөйсүңбү… Азыр «Манасты» окуткан чоңата жок, окуп берчү небере жок!

…Бирок, бар да накта кыргыздын жигиттери… улуу элдин, ыймандуу элдин, баатыр элдин тукуму үзүлбөйт! Кемисе кемип турар сан жагынан, бирок таптакыр эле жок калбайт! Элдин улуулугу ага жол бербейт! Тигине, эли үчүн, жери үчүн ойлонбой жанын берчү, дамашки кылычындай курч нечен бир азамат жигиттерибиз, сулуулугу менен акылы жуурулушкан периштелерибиз жүрбөйбү! Ии десең, бузулуп турган заманда баарын эле жаман дей берген болбойт, ошол бузулуп турган заманды көрүп, аны оңдоп-түздөөгө дилгири бар, бирок, эч нерсе кыла албай ичинен кан өтүп турган канчалаган азамат уул-кыздарыбыз бар. Мына ошондой азаматтарга бүт бийликти берсе, адамдыктын жолу менен баспайт белек… Бирок, жалпы адамзат бузулуу жолунда болгон соң, чакан элдин кылганы не болуп бермек?! Ушул ой да келет…

Ооба, дүйнө жүзү тегиз начар жолго түшкөндө, ал жол менен кетпей, кыргыз экенибизди эстеп, адамзатка берилген бардык жакшы сапаттарга эгедер эл экенибизди эстеп, ошол начар жолдон бөлүнүп, жакшы жол издейли. Жаман шартка багынып бербей, акаарат кылалы, элибиздин тамыры тереңде эмеспи, баатырдыгы баскан жолунда эмеспи, ыйманы жанында эмеспи! Бу турмушта накта адам болуп калуу анчалык кыйын эмес.  Ачкөз болбо, арамза болбо, бирөөнү алдаба, акчанын кулу болбо, эл менен бир бол, боорукер бол, күйүмдүү бол, тобо келтир да топук бол.  Антүү кыйын деле эмес… адамдыгыңды эстесең эле баары ордунда  болот…

…«Манасты» беш колубуздай  билсек эле баары сонун болуп кетет деген натуура ой экендигин билебиз. Бирок, аны тарбиялык иште ыгы менен пайдалансак, ыйык санап пайдалансак, жакшылык алып келиши бар. Бир адамды бир нерсеге берилтүү үчүн ошол нерсени анын баскан жолунда күнү-түнү жадабай, чын  дилден уккандай болсун… Азыр «Манас» көп айтылып жатат, тынбай алты күн, жети күн айткан учурлар бар. Эми азыркынын манасчысы, айталы, Саякбай эмес да. Бирок, кадимки манасчы болгусу келет, айтып жатканда оозу-мурдун кыйшаңдата өзгөчөлөнтүп, сөздөрдү бузуп айтып, үнүн ар түрдүү ыргак менен атайылап бузуп жатышат. Анысы кадимки манасчымын деген кебетеси го. Саякбай жөн эле айткан турбайбы… Эми азыркы «Манас» айткандарды «манасчы» деп айтуубуз шарттуу түрдө да. Аларды «Манас» айтуучулар», «Манасты» аткаруучулар» дешибиз керек. «Манасчы» деген маани Саякбай менен бүткөн десек чындык болор…

«Манасты» мектептерде окута баштады. Ошол сабактарда «Манастын» сюжети мындай, баш каармандар тигиндей… дегендерден аз айтып, чыгарманын өзүн окутканга басым жасаш керек.

Мына ошол «Манас» аткаруучуларды бала бакчаларда, мектептерде, жогорку окуу жайлырында кезеги менен уккандай бололу. Жадатпаш керек. Жадаткан нерсени дил экинчи кабыл албай коюшу мүмкүн… Анан биринчи иретте, чыт курсактарга, тестиер балдарга сонун сүрөттөр менен жасалгаланган «Манастын» сюжеттеринен толтуруп китепчелерди чыгаруу  керек, жакканын алып окусун.  Азыр китеп аз окулуп калды. Ал ырас. Бирок, адамзат илгериден илгери ойлоп таап, кылымдар келаткан китеп баары бир окула берет, азыр аз окулса, эртең эле ар кимдин колунда китеп болот…  «Манас» жөнүндө мультфильмдер, телефильмдер, көркөм фильмдерди көп-көп жаратуу керек… Мына ошол каражаттар менен «Манастагы» баатырдык, боорукердик, чынчылдык жаштардын жан дүйнөсүнө кирсин, чыккыс болуп кирсин! Анан берки Коңурбай, Жолой, Чынкожо менен Толтой сыяктуу желмогуздардын жаман кылыктанынан жийиркенген көрүнүш  ар кимдин жанында болот!

Элди, жерди сүйүүгө үндөп турчу, дегдеңдетип жетелеп турчу касиеттүү «Манасыбызды» көрүнгөн жерде көтөрүп чаба бербейли! Соолгурдуку, жазуучулардын миллиондогон акчасын жеп алган бир шүмшүк акын «Манасты» аралаштырып, кандайдыр бир коомбу же уюмбу, түзүп алыптыр! Ошондойлорго сокку уралы!

«Манас» деген ат адамдарга, буюм-теримдерге, тамак-ашка, жана башка нерселерге коюлбашы керек. «Беш бөтөлкө «Манас» берчи», «Эки пачка «Манас» берчи», «Бир коробка «Манас» берчи» деген сөз турмушубуздан кезикпесин!  Адамдык, ыйман коштогон иш-чараларыбызда «Манас» аралашсын, бул нак турмуштун өзү болуп турсун! Анан «Манас» дилибизди бийлеп,  чындап ишке киришсе, жаман болбоспуз…

Автор:  Баратбай АРАКЕЕВ

ПИКИР КАЛТЫРЫНЫЗ

Please enter your comment!
Please enter your name here