Кайсы бир мамлекеттин жаман же жакшы болушу ошол мамлекеттин өзүнүн колунда, өзүнүн эркинде. Кылымдар ушундай болуп келген жана да ушул жол менен улана берет…

Маселен, бүтүндөй дүйнөгө жандарм болуп алды деген Американы алалы да. Илгери жалаң орустардын саясаты менен сүйлөчү элек, анткени, алардыкынан башка кабар булагы биз үчүн жок эле да. Эми болсо, интернет деген булак бар, башка кабар алчу булактар бар, орустардыкына көз карандысыз. Мына ошол булактар айтып турат: азыр Америка кубаттуу мамлекет болуп, ошол атын уланта өнүгүп жатат. Анткени, Америка эли майда-барат, кирди чыкты маселелерде ар кандай көз карашта болгону менен, мамлекетинин кызыкчылыгына келгенде баары бир ооздон «Менин Америкам» деп бир муштумга биригет! Анан андай элди жолунан тайдырып көр! Азыр Американын калкы 290 миллиондун тегерегинде, жеринин аянты 9 518,9 миң кв км, Россияныкы болсо, калкы 145 млн, ал эми жеринин аянты 17 075, 4 миң кв км. Муну эмнеге мисалдаттым? Америкалыктар орустардыкына караганда эки эсе көп элин, жери аз болгонуна карабастан мыкты багып жатат дегеним. Бул эл биримдигинин жемиши да!

Америка көп улуттуу мамлекет. Анын курамында англичандар, ирландыктар, италяндыктар, мексикалыктар, испандар, эң көп калкка айланып бараткан Африкадан кул катары алынып келинген негрлердин тукумдары,жана башка улуттар бар. Анан алар биригип «менин Америкам» деп мамлекетин эң жогорку деңгээлге коюп жашайт.

Эми биздин Кыргызстанды алалы. Бизде сексенден ашык улуттун өкүлдөрү жашайт деп, тээ Совет мезгилинен бери мактанып келебиз. Эми ошол улуттар бир муштумга бириге алабы? Жок, кокуй, бирикмек турсун кээ бир улуттар берки улутту жеп  жибергиси келет. Кыргызстан кыргыздан башкасы үчүн кандайдыр бир убактылуу баш калкалап, тирилик өткөрүп турчу жер. Алар эч качан «Менин Кыргызстаным» деп чын дилден айтпайт! Сен ошол сөздү өзбектин, дунгандын, орустун, тажиктин, татардын, уйгурдун, жана башка улуттардын оозунан уктуң беле? Жок уккан эмессиң. Баса, «Менин Кыргызстаным» деген калп менен шөкөттөлгөн сөзүн ошол өзбек менен орусуң, дунган менен уйгуруң, азербайжан менен еврейиң… Кыргызстан элдеринин Ассамблеясынын чогулушунда, жана башка толгон-токой чогулуштарда айтат. Ал чогулуштардын гана кеби!  Кайсы бир улут башка улуттун жерине көчүп барары менен ошол улуттун тилин үйрөнөт.

. Келгин улуттун эң биринчи парзы тил үйрөнүү болот. Ал эми биздин тарыхты кара: орус дегениңдин бизге келип жашаганы 150 жылдын тегерегинде. Эми ошондон бери орусуң кыргыз тилин үйрөнмөк турсун, андан жийиркенип келет. Тил үйрөн десең, дароо ызы-чуу салышат «улутчулдар» деп. Андай учурда биздин жетекчилер шымын толтуруп таштабайбы! Жанагы Президенттин алдындагы кыргыз тилин өнүктүрүү деген комиссия кыргыз тилин Кыргызстанда жашаган бардык улутка үйрөткүсү бар. Шоркелдейлер, деле буларда ар жок, анткен менен дымагы күчтүү, эй, адегенде ончакты оруска кыргызча тантыраганга үйрөткүлөчү… Анан да «кыргыз тилин өнүктүрүү комиссиясы» дебей, «кыргыз тилин сактоо комиссиясы» болуш керек. Анткени, кыргыз тили өзү эле бай тил, экинчиден, тилди кандайдыр бир комиссия түзүп өнүктүрбөт, ал өзү эле өнүгөт. Силер болсо, тилди сактагыла, кыргыз тилин орус тилинин тебелендисинен сактагыла! Анан да кыргыз мамлекети дегендин борборунда 100гө жакын мектептин 5-6 эле кыргыз тилинде экенин эстеп жүрөгүңөрдү канатпайсыңарбы, ызы-чуу салбайсыңарбы, ботодой боздоп басылбай койбойсуңарбы! Ушул жерден айта кетсек, эби келип турат: Кайсы бир коррупционерде коргоп митинге чыккандар, эмнеге кыргыз тилди коргоп митинг уюштурбайт?! Ооба, антсе эч ким акча бербейт да… Атуулдук парз дегендин өлгөнү ушул эмей эмне?! Бул жерде менин айтканым Россияга каршы кеп эмес, кыргыз тилдин тагдырына күйүп жатам, болбосо, биздин турмушту Россиясыз элестетүү мүмкүн эмес!

Биз-кыргыздар дегеле ашкере боорукербиз да. Кай улут келсе да боорубузга кысып алабыз, аларың болсо, тоюнуп алган соң кайра өзүбүздөн малай жумшайт. Мисал мына: 1885-жылдары дунгандар Цинь империясына каршы көтөрүлүшкө чыгып жеңилип калган да биз тарапка качкан. Алар Кыргызтандын үч жерине качып келип отурукташкан: Көлгө, Чүйгө анан Ошко… Азыр дунганың чириген бай болуп, кыргыздан малай жумшайт, кыргызды кул кылып жатат. Бул көрүнүш өзүбүздүн итчиликтен да болуп жатат. Жети-Өгүз районундагы Ырдык айылында дунгандар жашайт. Кайран дунганың  ошол тегеректеги айылдардан кыргыздарды алып келип пиязын, сабизин, картошкасын жана башкасын ототот, сугартат, түшүмүн жыйнатат. Кыргыз аялдары дунгандардын короосун шыпырат, үйүн жууп тазалайт. Конок чакырган дунгандар эртеси кыргыз аялдарына идиш-аягын жуудурат, көрпөсүн күбүтөт, кирин жуудурат,  ж.б. Мына, өлбө жаным өлбө деп самсаалап келген дунгандарга  кыргызың кул болуп берди, күң болуп берди. Дунганың кыргызды адам санабай калганы качан! Өлүп эле калсакчы… Илгерки баатырларыбыз тирилип келсе, бизди кырып салмак, бүжүрөгөн эшектер деп?! «Манас, Манас» дегенибизди кантейин?!»

Ошентип, Кыргызстанда жашаган башка улуттар, жашап жаткан мамлекети үчүн күйбөйт. Анткен менен ошол ар башка улуттар эң сонун жашайт. Көчөдө калганы жок. Дунган, уйгур, азербайжан, орус, өзбек… баары-баары бай жашайт. Бул факт. А кыргызың болсо, акчанын артынан түшүп алган, бай анан кедей болуп экиге бөлүнүп калган. Ага мамлекетинин тагдыры, анын ичинде тилинин тагдыры, орусташып бараткан жана да ыйман эсинде жок балдарын тагдыры, негрге, кытайга тийип жаткан жана да бузулган кыздарынын тагдыры, жер-суусунун  тагдыры… баары-баары бир тыйын. Анан Түндүк- Түштүккө, Ата-Башы-Тоңго, Талас-Чүйгө бөлүнүп алып, ар кандай ары жок коомдорду түзүп  күдүңдөп жатканы. Мамлекетинин тагдыры тыякта, ат чабым алыстыкта калган…

Швецария

Бир ирет Акаев «Кыргызстанды экинчи Швецария кылабыз» дегенин, мына, эмдигиче шылдыңдап келебиз. Ошондо Акаев оюндагы чындыгын айткан экен. Карап көрсөңүз, Кыргызстан Швецарияга караганда жаратылышы аябагандай кооз экен, Швецарияда банктар менен с үтү менен сырынан башка мактана турган эч нерсеси жок, бирок, нейтралдуу мамлекет катары узун тарыхы бар. Фашисттик Германия да жанындагы бул мамлекетти басып алган эмес. Баса, Ватиканды швецариялык аскерлер коргойт…  Бизде болсо, алтын, темир, көмүр, сурьма, олово, муңайзат… кендери бар, жеринин аянты да кенен. Анан эмне Швецария боло албай келебиз? Анкени, мамлекеттин кызыкчылыгына чын дилден күйгөн бирөө жок, жетекчиликтин баары коррупция жолуна түшкөн, бир дагы жетекчи кызматкер таза эмес. Анан кайдагы Швецария?!

Биздин Конституция да, андан чыккан мыйзамдар да дурус иштелген. Бирок, алардын көбү кагаз бетинде калып, ал эми турмушубузга «жазылбаган мыйзамдарды» колдонобуз. Кай жерге, кай тармакка барба, жазылган мыйзамдар бузулуп жатканы. Мыйзамдар бир конкреттүү жерде бузулса, тийешелүү адамдар басып барып, оңдоп коюшу мүмкүн. А бизде болсо, мыйзам бузуу деген массалык абалга келип, эч ким, эч качан оңдой албай калды, Президент дагы, Жогорку Кеңеш дагы, Өкмөт дагы, сот менен прокуратура дагы, башкасы дагы… Анткени, биз санаган жерлерде коррупционерлер отурат.

Оо, ошондо сонун кез болчу, агай- эжейлер кудайдан кем эмес көрүнчү, аларды көргөндө баштагы шапкени ала коюп учурашчыбыз, алардын айткан сөзү биз үчүн эч качан бузулбаган мыйзам эле… Эми мектеп турмушунун чакчелекейи чыккан, мугалимдерди чын дилден тоготкон, сыйлаган окуучулар аябагандай аз, мугалимдердин кейпи келишкен, билими жок, көпчүлүгүнүн жүрүш-турушу жакшы мисал болууга жарап бералбайт. Өзүн кудай сезген деректирлери бар, кылган иши кандай жол менен болсо да акча чогултуу. Ата-эне аларга каршы сөз айта албайт, анткени, «балама жаманчылык жасап коөт» деп коркуп турат. Билим берүү тармагы баарынан таза болуш керек эле, азыр болсо, тескерисинче, коррупциялык иши боюнча алдыңкы орунда турат. Окуучулар баарын билет. Алар чоңойгондо «уядан эмнени көрсө…» болуп, билегинин, көргөнүнүн баарын жасайт эмеспи…

Бийлик тарап баарын билет: кай тармакта коррупция күчтүү, ал кандай схемалар менен ишке ашат, кимиси көп, кимиси аз алат, ж.б. Билет да чара көралбайт. Дагы айтам, анткени, коррупция баарын чырмап алган да!

Милиция, прокуратура, албетте, сот тарап, каржы министрлиги, бажы кызматы, салык кызматы… баары-баары коррупцияга баш ийип берген. Буларды кантип токтотуу керек? Анын бир гана жолу бар- атууну мыйзамга  киргизүү керек! Жеп -ичкендерди, пара бергендерди катары менен атуу керек, топ-тобу менен атуу керек! Ошондо коррупциянын токтобосо да аябай азайбаганын көрөйүн. Кытайдан үйрөнүш керек. Алар чет жерге качып кеткен коррупционерлерди да кармап келип атып жатат, камап жатат.Коррупция деген биздегиге караганда жокко эсе.

Ушинтип айла жок ишти кайра-кайра айткандан башка айла жок…

Автор: Баратбай АРАКЕЕВ

ПИКИР КАЛТЫРЫНЫЗ

Please enter your comment!
Please enter your name here